Chương 2: Trung Hoa Cổ Đại – Cái Nôi Của Độc Quyền Và Kỹ Thuật Khoan

Hồ nước mặn Vận Thành và nguồn cội của các triều đại

Tại tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, có một địa danh đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhà nước Trung Hoa sơ khai: Hồ nước mặn Vận Thành (Yuncheng). Hồ muối tự nhiên này là nguồn cung cấp muối khổng lồ. Nhiều nhà sử học cho rằng các cuộc chiến tranh huyền thoại giữa Hoàng Đế và Xi Vưu trong thần thoại Trung Hoa thực chất là cuộc tranh giành quyền kiểm soát hồ muối vô giá này. Ai nắm giữ Vận Thành, người đó nắm giữ huyết mạch của cả vùng Trung Nguyên.

Chế độ độc quyền muối thời Hán: Khởi đầu của chủ nghĩa tư bản nhà nước

Vào thế kỷ thứ II TCN, Hoàng đế Hán Vũ Đế đối mặt với chi phí khổng lồ từ các chiến dịch quân sự chống lại người Hung Nô. Theo đề xuất của các đại thần Tang Hoằng Dương và Đông Quách Hàm Dương, nhà Hán đã quốc hữu hóa toàn bộ ngành công nghiệp muối và sắt.

Chính sách độc quyền muối (鹽鐵專賣 - Diêm Thiết Chuyên Mại) ra đời. Nhà nước kiểm soát việc khai thác, phân phối và định giá muối. Việc buôn lậu muối bị trừng phạt bằng việc cắt ngón chân cái hoặc tử hình. Khoản thu khổng lồ từ muối đã tài trợ cho việc mở rộng bờ cõi, xây dựng Vạn Lý Trường Thành và duy trì bộ máy hành chính cồng kềnh. Chính sách này đã châm ngòi cho cuộc tranh luận kinh điển “Diêm Thiết Luận” (Discourses on Salt and Iron) nổi tiếng trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc.

Cách mạng công nghệ: Kỹ thuật khoan giếng sâu đầu tiên trên thế giới

Ở vùng Tứ Xuyên hoang dã, nơi không có hồ muối tự nhiên, người Trung Hoa cổ đại đã phát triển một công nghệ đi trước phương Tây hàng chục thế kỷ: Kỹ thuật khoan giếng sâu.

Bằng cách sử dụng các mũi khoan bằng sắt nặng treo trên dây cáp tre, người thợ mỏ đã đập liên tục vào lòng đất để tạo ra những giếng hẹp sâu tới hơn 1.000 mét (như giếng Thăng Hải nổi tiếng). Từ những giếng này, họ hút nước muối ngầm lên mặt đất bằng các ống tre nối nhau ghép van một chiều.

Kỳ diệu hơn, trong quá trình khoan muối, họ đã phát hiện ra khí đốt tự nhiên (metan). Người Tứ Xuyên đã dẫn khí đốt này qua các đường ống dẫn bằng tre để đốt lửa đun sôi nước muối, chưng cất ra những tinh thể muối tinh khiết. Đây chính là những giếng khai thác dầu khí và khí đốt đầu tiên trong lịch sử nhân loại, được sinh ra từ nhu cầu tìm muối của con người.